Law 10: Tránh xa người bất hạnh và xui xẻo

TL;DR

Law 10, nguyên văn Infection: Avoid the Unhappy and Unlucky, nói về một dạng lây nhiễm tâm lý trong quan hệ con người. Một số người không chỉ gặp vấn đề; họ còn kéo người khác vào vòng xoáy vấn đề, bi quan, hỗn loạn và tự hủy của họ.

Ý chính

Ý chính của chương 10 là: hãy cẩn thận với những người mang theo sự bất ổn, bi quan, hỗn loạn hoặc thói quen tự hủy, vì trạng thái và hành vi của họ có thể lây sang bạn.

Greene cho rằng con người không chỉ ảnh hưởng nhau bằng lời nói. Ta còn ảnh hưởng nhau bằng:

cảm xúc;
thái độ;
niềm tin;
năng lượng;
cách phản ứng với khó khăn;
cách nhìn cuộc đời;
cách xử lý vấn đề;
cách chịu trách nhiệm hoặc đổ lỗi.

Nếu bạn ở gần một người tiêu cực đủ lâu, bạn có thể bắt đầu suy nghĩ giống họ mà không nhận ra.

Tác giả thật sự muốn nói gì

Greene không nói rằng bạn nên bỏ rơi tất cả những ai đang gặp khó khăn. Ông đang cảnh báo về những người có kiểu mẫu lặp lại như sau:

luôn có drama;
luôn là nạn nhân;
luôn đổ lỗi;
luôn kéo người khác vào rắc rối của họ;
luôn khiến người xung quanh kiệt sức;
luôn phá hoại cơ hội tốt của chính mình;
luôn cần được cứu nhưng không thật sự muốn thay đổi;
luôn khiến bạn cảm thấy tội lỗi nếu không giúp họ.

Đây không phải là người đang gặp khó khăn. Đây là người biến khó khăn thành hệ sinh thái sống của họ.

Bài học sâu là: bạn có thể thương người khác, nhưng không được để mình bị cuốn vào vòng xoáy tự hủy của họ.

Mindset cốt lõi

Cảm xúc có tính lây lan

Con người dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh hơn ta tưởng.

Nếu bạn ở gần người hay phàn nàn, bạn dễ bắt đầu phàn nàn. Nếu bạn ở gần người hay sợ hãi, bạn dễ mất can đảm. Nếu bạn ở gần người hay nghi ngờ, bạn dễ trở nên đa nghi. Nếu bạn ở gần người hay đổ lỗi, bạn dễ giảm tinh thần trách nhiệm. Nếu bạn ở gần người luôn thấy cuộc đời bất công, bạn dễ mất niềm tin vào hành động.

Đây là ý infection - sự lây nhiễm.

Không phải lây theo nghĩa mê tín, mà là lây qua:

thói quen suy nghĩ;
cách diễn giải sự kiện;
cảm xúc lặp lại;
chuẩn hành vi trong nhóm;
cách phản ứng trước khó khăn.

Không phải ai cần giúp cũng muốn thay đổi

Đây là điểm rất khó chấp nhận.

Có những người thật sự gặp khó khăn và đang nỗ lực đi lên. Họ xứng đáng được hỗ trợ.

Nhưng cũng có người liên tục kêu cứu, nhưng khi bạn đưa giải pháp, họ:

không làm;
không chịu trách nhiệm;
không thay đổi hành vi;
tiếp tục chọn những quyết định gây hại;
quay lại đúng vòng lặp cũ;
khiến bạn trở thành người gánh hậu quả thay họ.

Với kiểu người này, nếu bạn không tỉnh táo, bạn sẽ trở thành người cứu hộ thường trực.

Bạn tưởng mình đang giúp họ. Nhưng đôi khi, bạn chỉ đang cho phép họ tiếp tục không thay đổi.

Lòng tốt không có ranh giới sẽ biến thành tự hủy

Một người tử tế thường dễ bị mắc kẹt trong suy nghĩ:

Nếu mình không giúp, mình là người xấu.

Nhưng trưởng thành hơn là hiểu: giúp người khác không có nghĩa là để họ phá hủy sự bình an, công việc, tài chính, sức khỏe tinh thần và tương lai của mình.

Bạn có thể:

lắng nghe;
hỗ trợ trong khả năng;
đưa lời khuyên;
giới thiệu nguồn lực;
đồng hành trong một giới hạn hợp lý.

Nhưng bạn không nên:

gánh toàn bộ hậu quả thay họ;
để họ thao túng bằng cảm giác tội lỗi;
hy sinh cuộc sống của mình cho người không muốn thay đổi;
biến vấn đề của họ thành trung tâm đời bạn.

Ví dụ đời sống và công việc

Đồng nghiệp luôn tiêu cực

Trong công ty có một người luôn nói:

"Ở đây chẳng có tương lai đâu.";
"Sếp lúc nào cũng tệ.";
"Làm nhiều cũng vậy thôi.";
"Cố gắng làm gì, rồi cũng bị lợi dụng."

Ban đầu bạn chỉ nghe cho vui. Nhưng sau vài tháng, bạn bắt đầu:

ít chủ động hơn;
không còn hào hứng học hỏi;
nhìn mọi quyết định của công ty bằng sự cay nghiệt;
mất động lực dù trước đó bạn không như vậy.

Người kia không trực tiếp làm hại bạn. Nhưng thế giới quan của họ đang ngấm vào bạn.

Bài học: ở gần người bi quan lâu ngày, bạn có thể tưởng sự bi quan là trí tuệ.

Người bạn luôn có drama

Một người bạn liên tục gặp rắc rối:

mâu thuẫn tình cảm;
nợ nần;
cãi nhau với đồng nghiệp;
bị người khác "phản bội";
ra quyết định bốc đồng;
cần bạn nghe điện thoại lúc nửa đêm.

Bạn giúp một lần, hai lần, ba lần. Nhưng sau đó bạn nhận ra: họ không thật sự học gì từ những lần trước. Họ chỉ chuyển từ drama này sang drama khác.

Vấn đề không còn là một biến cố. Vấn đề là mô thức sống.

Nếu bạn cứ bị kéo vào, bạn sẽ mất năng lượng cho cuộc đời của họ và bỏ quên cuộc đời của mình.

Người luôn xem mình là nạn nhân

Có người khi gặp vấn đề luôn nói:

"Tại người khác.";
"Tại số mình xui.";
"Tại đời bất công.";
"Tại không ai giúp mình.";
"Tại mọi người ghét mình."

Có thể họ thật sự từng chịu tổn thương. Nhưng nếu họ không bao giờ nhìn vào phần trách nhiệm của mình, họ sẽ khó thay đổi.

Nguy hiểm là khi bạn ở gần họ, bạn cũng dễ học cách đổ lỗi.

Thay vì hỏi:

Mình có thể làm gì khác đi?

Bạn bắt đầu hỏi:

Ai đã khiến mình ra nông nỗi này?

Tư duy nạn nhân có thể lây rất mạnh.

Bài học sâu nhất

Bài học sâu nhất không phải là "hãy vô cảm".

Bài học sâu nhất là: môi trường con người quanh bạn sẽ âm thầm định hình con người bạn trở thành.

Bạn không thể chọn mọi thứ trong đời, nhưng bạn có thể chọn mức độ tiếp xúc với từng kiểu người.

Ở gần người có trách nhiệm, bạn dễ có trách nhiệm hơn.
Ở gần người kỷ luật, bạn dễ kỷ luật hơn.
Ở gần người cầu tiến, bạn dễ muốn tiến bộ hơn.
Ở gần người luôn đổ lỗi, bạn dễ mất quyền chủ động.
Ở gần người hỗn loạn, bạn dễ xem hỗn loạn là bình thường.

Con người không sống độc lập như một hòn đảo. Ta hấp thụ môi trường.

Phân biệt: người đang khó khăn vs người độc hại

Người đang khó khăn nhưng lành mạnh

Họ có thể buồn, thất bại, mất phương hướng, gặp chuyện xấu. Nhưng họ thường:

biết cảm ơn khi được giúp;
không ép bạn phải cứu họ;
có cố gắng thay đổi;
dám nhìn vào trách nhiệm của mình;
tôn trọng ranh giới của bạn;
không biến nỗi đau của họ thành vũ khí;
không kéo bạn xuống cùng họ.

Những người này xứng đáng được cảm thông.

Người độc hại theo nghĩa Greene cảnh báo

Họ thường:

lặp lại cùng một rắc rối;
không thật sự sửa đổi;
luôn cần người khác giải cứu;
làm bạn kiệt sức sau mỗi lần gặp;
dùng cảm giác tội lỗi để giữ bạn lại;
phản ứng xấu khi bạn đặt ranh giới;
tạo cảm giác rằng bạn có trách nhiệm với đời họ.

Đây là nhóm bạn cần giữ khoảng cách.

Cách áp dụng tích cực

Quan sát cảm giác của bạn sau khi ở cạnh một người

Sau khi gặp họ, bạn cảm thấy thế nào?

Bình an hơn hay kiệt sức hơn?
Sáng rõ hơn hay rối loạn hơn?
Có động lực hơn hay nặng nề hơn?
Muốn sống tốt hơn hay muốn buông xuôi hơn?
Cảm thấy được tôn trọng hay bị hút cạn năng lượng?

Thường cơ thể và tâm trí cho bạn tín hiệu trước khi lý trí kịp giải thích.

Nhìn vào mô thức, không chỉ một sự kiện

Ai cũng có lúc tệ. Đừng đánh giá con người chỉ qua một giai đoạn khó khăn.

Nhưng hãy nhìn vào mô thức dài hạn:

Họ có luôn gặp cùng một loại vấn đề không?
Họ có luôn đổ lỗi không?
Họ có học từ sai lầm không?
Họ có tôn trọng lời khuyên không?
Họ có khiến người giúp họ cũng bị rắc rối không?
Họ có phản ứng tiêu cực khi bị đặt ranh giới không?

Một lần là biến cố. Lặp lại nhiều lần là hệ thống.

Giúp bằng ranh giới

Bạn có thể nói:

Mình sẵn sàng nghe bạn 30 phút, nhưng mình không thể xử lý thay bạn.

Hoặc:

Mình có thể góp ý, nhưng quyết định và hậu quả là của bạn.

Hoặc:

Mình quan tâm bạn, nhưng mình không thể tiếp tục tham gia vào vòng lặp này nếu bạn không có hành động thay đổi.

Ranh giới không phải là thiếu tình thương. Ranh giới là cách để tình thương không biến thành kiệt sức.

Chọn môi trường nâng mình lên

Hãy chủ động gần hơn với những người:

có trách nhiệm;
biết học hỏi;
có kỷ luật;
nói thật nhưng không độc hại;
dám nhận sai;
có năng lượng xây dựng;
khiến bạn muốn sống tốt hơn;
không chỉ than phiền mà còn hành động.

Môi trường tốt không làm bạn thành công ngay, nhưng nó làm cho việc tiến bộ trở nên tự nhiên hơn.

Cách tự bảo vệ khỏi lây nhiễm tiêu cực

Dấu hiệu bạn đang bị ảnh hưởng:

bạn bắt đầu phàn nàn giống họ;
bạn thấy mọi thứ đều vô nghĩa;
bạn mất động lực sau khi tiếp xúc với họ;
bạn cảm thấy có lỗi khi không cứu họ;
bạn dành quá nhiều thời gian xử lý vấn đề của họ;
bạn né cơ hội tốt vì họ gieo sợ hãi vào bạn;
bạn bắt đầu xem hỗn loạn là bình thường;
bạn không còn phân biệt được thương hại và trách nhiệm.

Cách phòng thủ

Giảm tần suất tiếp xúc.

Không cần cắt đứt ngay. Nhưng hãy giảm thời gian và mức độ thân mật.

Không hấp thụ thế giới quan của họ.

Khi họ nói điều tiêu cực, hãy tự hỏi:

Đây là sự thật, hay chỉ là cách họ nhìn đời?

Không đóng vai người cứu hộ.

Bạn có thể hỗ trợ, nhưng đừng trở thành người chịu trách nhiệm chính cho cuộc đời họ.

Giữ lịch trình và mục tiêu của mình.

Người hỗn loạn thường kéo bạn ra khỏi kế hoạch của bạn. Hãy bảo vệ lịch, năng lượng và ưu tiên của mình.

Đặt giới hạn rõ.

Ví dụ:

Mình không thể nói chuyện về chủ đề này mỗi ngày nữa. Nếu bạn thật sự muốn thay đổi, mình có thể giúp bạn nghĩ một kế hoạch cụ thể.

Mặt trái cần phản biện

Chương này có nguy cơ bị hiểu rất sai.

Nếu áp dụng cực đoan, bạn có thể trở thành người:

vô cảm;
chỉ chọn người có lợi;
xa lánh người đang khổ;
đổ lỗi cho nạn nhân;
xem bất hạnh là lỗi đạo đức;
không biết đồng cảm;
sợ tiếp xúc với nỗi đau của người khác.

Đây là cách hiểu nguy hiểm.

Không phải ai gặp xui xẻo cũng lây nhiễm. Không phải ai buồn khổ cũng độc hại. Không phải ai thất bại cũng nên bị tránh xa.

Điểm cần giữ lại là: hãy phân biệt giữa người gặp khó khăn nhưng đang cố đứng dậy, và người kéo bạn vào vòng xoáy tự hủy mà họ không muốn rời khỏi.

Khi nào chương này đặc biệt đúng?

Chương này rất đúng khi bạn tiếp xúc với:

người hay thao túng bằng cảm giác tội lỗi;
người luôn đóng vai nạn nhân;
người nghiện drama;
người có lối sống hỗn loạn kéo dài;
người luôn đổ lỗi và không chịu sửa;
người làm bạn kiệt sức tinh thần;
người khiến bạn đánh mất thói quen tốt;
người phá hoại mục tiêu của bạn bằng bi quan;
người không muốn bạn tiến bộ vì họ sợ bị bỏ lại.

Trong các trường hợp này, giữ khoảng cách là tự bảo vệ.

Khi nào không nên áp dụng quá cứng?

Không nên dùng chương này để tránh né:

bạn bè đang trải qua biến cố thật sự;
người thân cần hỗ trợ trong giai đoạn khó khăn;
đồng nghiệp gặp khủng hoảng tạm thời;
người đang nỗ lực thay đổi;
người cần được lắng nghe một cách nhân văn;
những hoàn cảnh bất hạnh không do họ lựa chọn.

Có những lúc giúp người khác là điều đúng. Nhưng giúp không đồng nghĩa với để bản thân chìm theo.

Công thức thực hành

Khi đánh giá một mối quan hệ có đang ảnh hưởng xấu đến bạn không, hãy dùng 6 câu hỏi:

Sau khi gặp người này, năng lượng của mình tăng hay giảm?
Họ đang gặp biến cố tạm thời hay có mô thức hỗn loạn lặp lại?
Họ có nhận trách nhiệm cho cuộc đời mình không?
Họ có tôn trọng ranh giới của mình không?
Mình đang giúp họ hay đang bị kéo vào vai người cứu hộ?
Việc tiếp tục gần họ có làm mình trở thành phiên bản tệ hơn của chính mình không?

Nếu nhiều câu trả lời nghiêng về hướng tiêu cực, bạn cần điều chỉnh khoảng cách.

Một bài tập cho bạn

Hãy chia các mối quan hệ xung quanh thành ba nhóm:

Nhóm 1: Nâng mình lên
Nhóm 2: Trung tính
Nhóm 3: Kéo mình xuống

Sau đó làm ba việc:

gần nhóm 1 hơn;
giữ nhóm 2 ở mức bình thường;
đặt ranh giới với nhóm 3.

Đây là cách áp dụng chương 10 rất thực tế và lành mạnh.

Tóm tắt một câu

Hãy cẩn thận với những người mang theo mô thức tiêu cực, hỗn loạn và tự hủy, vì cảm xúc và cách sống của họ có thể lây sang bạn nếu bạn không có ranh giới.

Bản diễn giải dễ nhớ

Chương 10 giống như lời nhắc:

Bạn không thể bước vào một căn phòng đầy khói mỗi ngày rồi kỳ vọng phổi mình vẫn trong lành.

Nói ngắn gọn: hãy có lòng trắc ẩn với người đau khổ, nhưng đừng để mình bị nhấn chìm bởi người không muốn rời khỏi sự hỗn loạn của họ.